8 июля исполняется 126 лет со дня рождения выдающегося деятеля якутской культуры Сергея Афанасьевича Зверева – Кыыл Уола. Он был народным певцом и сказителем олонхо. Главное дело его жизни – создание якутской сценической танцевальной культуры. Человек, не имевший хореографического образования, создал с нуля танцевальную традицию целого народа.
Сергей Зверев родился 8 июля 1900 года в Тюбяйском наслеге Сунтарского улуса Вилюйского округа. Как отмечают исследователи, его уникальный талант уходит корнями в семейную традицию. Дед Антон Дьапта и отец Афанасий Антонов были известными олонхосутами, передавшими будущему мастеру богатейшее культурное наследие народа саха.
Его вклад в культуру сложно переоценить. Кыыл Уола стоял у истоков создания якутской сценической хореографии. Его танцы стали классикой и продолжают жить на сцене до сих пор. Вершиной творчества является знаменитый танец «Оһуордар» («Узоры»). Первая версия этого танца длилась 45 минут. Сегодня его восстановленные элементы составляют золотой фонд Национального театра танца Якутии, который носит имя Зверева.
Помимо хореографии, Кыыл Уола был непревзойденным исполнителем тойуков и ведущим осуохая, к которому он относился как к живому выражению народной души.
Один из самых удивительных фактов биографии Зверева, что он не умел ни читать, ни писать. Однако его поэтические импровизации были настолько совершенны по форме и глубине, что его приняли в Союз писателей СССР.
В 1959 году Зверев поставил оперу-балет «Суоһалдьыйа Толбонноох». Это единственный в мировом искусстве случай, когда один человек создал произведение, синтезирующее оперу и балет. По сути, Зверев более чем за полвека предвосхитил идею сценического театра, которая сформировалась в мировом искусстве гораздо позже.
В нашем фонде хранится уникальный документ – метрическая запись о рождении Сергея Зверева. Эта реликвия имеет особую историческую ценность, так как является подлинным свидетельством рождения человека, ставшего легендой якутской культуры.
Сергей Афанасьевич Зверев – Кыыл Уолун төрөөбүтэ 126 сылыгар
От ыйын 8 күнүгэр саха култууратын уһулуччулаах деятеля Сергей Афанасьевич Зверев – Кыыл Уола төрөөбүтэ 126 сыла туолар. Кини норуот ырыаһыта уонна биллиилээх олоҥхоһута этэ. Кини олоҕун сүрүн дьыалата – сценаҕа сахалыы үҥкүү култууратын айбыта. Хореография үөрэҕэ суох киһи бүтүн норуот үҥкүүтүн, үгэһин бэйэтин мындыр өйүнэн айан таһаарбыта.
Сергей Зверев 1900 сыллаахха от ыйын 8 күнүгэр Бүлүү бөлөх Сунтаар улууһун Түбэй нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ. Чинчийээччилэр бэлиэтииллэринэн, кини ураты талаана дьиэ кэргэн үгэһиттэн төрүттээҕэ. Эһэтэ Антон Дьапта уонна аҕата Афанасий Антонов биллиилээх олоҥхоһуттар этилэр, кинилэр кэлэр кэм уһулуччулаах маастарыгар саха норуотун баай култууратын нэһилиэстибэтин тиэрдибиттэрэ саарбаҕа суох.
Кини култуураҕа киллэрбит кылаата олус үгүс. Кыыл Уола сахалыы үҥкүүнү төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ буолар. Кини үҥкүүлэрэ дьон-сэргэ биһирэбилин ылан классическай үҥкүүгэ кубулуйбуттара уонна сценаҕа билигин да тыыннаахтар. Айар үлэтин чыпчаала буолар – аар-саарга аатырбыт “Оһуордар” үҥкүү. Бу үҥкүү бастакы барыла 45 мүнүүтэ тухары барара. Билигин ол кэмтэн кэлбит элэмиэннэрэ Зверев аатынан Саха сирин национальнай үҥкүүтүн тыйаатырын көмүс пуондатын састаабыгар киирэллэр.
Хореография таһынан, Кыыл Уола тойугу толорууга уонна оһуокайы этээччи быһыытынан тэҥнээҕэ суох этэ, оһуокайга кини норуот дууһатын тыыннах этиитэ түмүллүбүтүн курдук сыһыаннаһара.
Зверев олоҕуттан биир олус дьикти чахчы – кини ааҕарын да, суруйарын да сатаабат этэ. Ол гынан баран, поэтическай импровизациялара сиппит-хоппут уонна дириҥинэн олус толору буоланнар, кинини ССРС Суруйааччыларын сойууһугар ылыммыттара.
1959 сыллаахха Зверев “Суоһалдьыйа Толбонноох” опера-балетын туруорбута. Бу аан дойду искусствотыгар биир киһи операны уонна балеты биир тэҥҥэ айан, түмэн оҥорбут соҕотох көстүү буолар. Зверев үйэ аҥаарын инниттэн, өтө көрөн урутаан, аан дойду искусствотыгар кэлин эрэ сайдыбыт көстүүнү сцена тыйаатырыгар туруорбута.
Архыыпка сэдэх докумуон – Сергей Зверев төрөөбүтүн туһунан метрическэй сурук харалла сытар. Докумуон олус улахан историческай суолталаах, тоҕо диэтэххэ бу саха култууратын легендата төрөөбүтүн туһунан дьиҥнээх туоһу сурук-докумуон.
Сахалыы тылбаастаата Михайлова С.Э.