В Национальном архиве Якутии, в составе особо ценных документов, хранится рукопись олонхо-драмы Платона Алексеевича Ойунского «Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо» («Светлолицая Туйаарыма Куо»), датированная 29 июля 1930 года. Страницы, исписанные ровным почерком поэта, являются одним из главных сокровищ якутского письменного наследия.
Ойунский не дал произведению жанрового определения. Когда в 1930 году вышла книга, на титуле значилось: «үс оонньуулаах олоҥхо (норуот олоҥхотуттан)» – «олонхо в трех действиях (из народного эпоса олонхо)». Скромная формулировка подчеркивала, что творение выросло из устной традиции народа. Сегодня исследователи определяют произведение как олонхо-драму в трех действиях, стоявшую у истоков якутской национальной драматургии.
Сюжет взят писателем из обширного содержания олонхо «Нюргун Боотур Стремительный». Ойунский выбрал самый острый и драматургически значительный эпизод – опасную для героя схватку с богатырем абаасы Уот Усутаакы за красавицу Туйаарыма Куо.
В центре повествования – судьба прекрасной девы Туйаарыма Куо, воплощение света и неземной красоты. Исследователи называют поэму героико-лирической. Редко, когда в героическом эпосе женский образ занимает столь важное место.
Ценность рукописи многогранна. Прежде всего творческие правки автора позволяют заглянуть в ход мысли Ойунского. Проследить, как объемный устный эпос превращался в сценическое произведение. Текст отражает этап становления якутской орфографии и графики, реформа которых была одним из главных дел жизни Ойунского. Наконец, это подлинный автограф классика – уникальная возможность прикоснуться к самой ткани творчества основоположника якутской литературы.
Премьера на театральной сцене состоялась раньше, чем книга увидела свет, еще в 1928 году. «Туйаарыма Куо» стала первым опытом Ойунского в трудном деле инсценировки олонхо и вошла в репертуар молодого национального театра. В 1938 году драма вновь с успехом прошла на сцене – в год, когда ее автора арестовали по ложному обвинению. Жизнь писателя трагически оборвалась, но рукопись уцелела.
На основе этого драматического произведения была создана первая якутская опера «Нюргун Боотур Стремительный» (либретто Д. К. Сивцева, музыка М. Н. Жиркова и Г. И. Литинского). В 2018 году, к 125-летию писателя, Театр Олонхо представил новую постановку драмы. Тогда же зрителям была показана китайская опера жанра куньцюй по мотивам олонхо, став наглядным свидетельством того, что герои народа саха говорят на языке мировой сцены.
Саха сирин Национальнай архыыбыгар, олус сыаналаах дөкүмүөннэр быыстарыгар, Платон Алексеевич Ойуунускай 1930 сыл от ыйын 29 күннээҕи «Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо» илииннэн суруллубут олоҥхо-драмата харалла сытар. Суруйааччы тэҥ, кэрэ буочарынан толорбут илииһин сирэйдэрэ саха суругар, нэһилиэстибэтигэр биир саамай улахан күндү бэлэх буолар.
Ойуунускай бастаан айымньыга жанр өттүнэн быһаарыыны биэрбэтэх буоллаҕына, 1930 сыллаахха кинигэ тахсарыгар, бас сирэйигэр: «үс оонньуулаах олоҥхо (норуот олоҥхотуттан)» диэн суруйан таһаарбыта. Бу сэмэй этиитэ айымньы норуот тылынан уус-уран айымньытыттан (норуот номоҕуттан) үүнэн-сайдан тахсыбытын бигэргэтэрэ. Бүгүҥҥү күҥҥэ чинчийээччилэр бу айымньыны саха национальнай драматургиятын төрүттээбит үс оонньуулаах олоҥхо-драма быһыытынан быһаараллар.
Суруйааччы сюжетын «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олонхо киэҥ ис хоһоонуттан ылбыта. Ойуунускай ордук сытыы уонна драматургическай өттүнэн суолталаах түгэни – сүрүн дьоруой абааһы бухатыырын Уот Уһутаакыны кытта Туйаарыма Куо туһугар киирсиитин талан ылбыта.
Сэһэн ортотугар – сырдык уонна сирдээҕи кэрэ бэлиэ буолбут кэрэ-мааны Туйаарыма Куо дьылҕата. Чинчийээччилэр олонхону дьоруойдуу-лирическэй диэн ааттыыллар. Олоҥхоҕо дьахтар уобараһа маннык улахан миэстэни ылара олус сэдэх көстүү буолар.
Ойуунскай бу илиинэн суруйуута сэдэх докумуон быһыытынан сыаналанара олус элбэх өрүттээх. Бастатан туран, ааптар айар көннөрүүлэрэ уонна бэлиэтээһиннэрэ, Ойуунускай санаатын хаамыытын көрөргө көмөлөһөллөр. Улахан уус-уран эпос хайдах сыана айымньытыгар кубулуйбутун кэтээн көрөргө. Ону тэҥэ, бу илииннэн суруга саха тылын биир саамай сыаналаах памятнига буолар. Тиэкис Ойуунускай олоҕун биир сүрүн дьыалата буолбут саха орфографиятын уонна графикатын уларытан оҥоруу (реформа) уонна олохсуйуу кэмин көрдөрөр. Түмүгэр, бу — классик бэйэтин илиитинэн суруйбут дьҥнээх автограба: саха литературатын төрүттээччитин айар үлэтин тыыннаах эйгэтигэр (олоҕор) даҕайарга ураты кыаҕы биэрэр.
Театр сценатыгар премьерата кинигэ бэчээттэнэн тахсыан иннинэ, өссө 1928 сыллаахха ааспыта. «Туйаарыма Куо» Ойуунускай олонхону инсценировкалааһын уустук үлэтигэр бастакы холонуута буолбута уонна эдэр национальнай театр репертуарын байыппыта. 1938 сыллаахха драма сыанаҕа өссө төгүл ситиһиилээхтик турбута – ол эрээри ити сыл сымыйа буруйдааһынынан ааптары тутан хаайбыттара. Суруйааччы олоҕо хомолтолоохтук быстыбытын да иһин, кини илииннэн суруга харалтаҕа хаалбыта махталлаах суол.
Бу драматическай айымньы олугар олоҕуран бастакы саха операта «Дьулуруйар Ньургун Боотур» айыллыбыта (либретто Д.К. Сивцев, музыка М.Н. Жирков уонна Г.И. Литинскэй). 2018 сыллаахха, суруйааччы 125 сылыгар, Олоҥхо Театра драма саҥа туруоруутун көрдөрбүтэ. Оччолорго зрителлэргэ олоҥхо матыыбынан оҥоһуллубут Куньцюй жанрдаах кытай операта көстүбүтэ, ол саха норуотун дьоруойдара аан дойду сыанатын тылынан саҥаралларын көрдөрөр чуолкай туоһута буолбута.
Сахалыы тылбаастаата Михайлова С.Э.