Сегодня, прогуливаясь по современным набережным Якутска, мы отмечаем не просто день рождения города. Мы празднуем историю невероятного упорства, великих открытий и крепкой дружбы народов, которая началась 394 лет назад.
Мало кто знает, что Якутск не всегда стоял на своем нынешнем месте. Его история началась в сентябре 1632 года, когда отряд сотника Петра Бекетова заложил первый Ленский острог. Но находился он в 70 километрах ниже по течению от современного города на правом берегу реки Лена на территории Намского улуса.
Петр Бекетов, полагая, что достиг центра якутской земли, приступил к строительству острога. В своей челобитной об этом он доносил: «Того ж году сентября в 25 день по государеву цареву и великого князя Михаила Федоровича всея Руси указу поставил я, Петрушка, с служилыми людьми на Лене реке острог для государева величества в дальней украине и для государева ясачново збору и для приезду якутских людей, а преж тово на Лене реке и в Якутской земле государева острогу не бывало нигде. А поставил государево новый острожек я, Петрушка, против Якуцкова князца Мымакова улусу и меж иными многими улусами среди всей земли». Это было время первых встреч, когда дипломатия и «шерт» (присяга) закладывали фундамент будущей огромной республики. Но у великой реки Лены были свои планы – весенние половодья постоянно испытывали крепость на прочность, подмывая берега.
Лишь в 1643 году острог обрел свой окончательный дом. Правители решили перенести его на левый берег, на равнину «Эюков Луг» рядом с легендарным озером Сайсары. Именно здесь Якутск расправил плечи: выросли мощные стены с пятью башнями, таможня, амбары с казной и первая церковь. До наших дней из того сурового XVII века дошла лишь одна башня – молчаливый свидетель трех столетий истории.
Якутск никогда не был просто тихим городком. Более двух веков он служил «стартовой площадкой» для тех, чьи имена сегодня украшают карты мира. Отсюда, снарядив кочи и закупив припасы, уходили в неизвестность Семен Дежнев, Витус Беринг, Ерофей Хабаров, Владимир Атласов, братья Лаптевы и Иван Москвитин. Если бы не Якутск, история освоения Камчатки, Аляски и пролива между Азией и Америкой могла бы быть совсем иной. Наш город был штабом, где ковались великие географические открытия.
История Якутска – это и история человеческого духа. Царская власть превратила край в «тюрьму без решеток», отправляя сюда декабристов и революционеров. Но именно это принесло в регион мощный интеллектуальный импульс. Ссыльные открывали школы, изучали быт и язык северных народов.
На этой почве выросли Максим Аммосов, Платон Ойунский, Исидор Барахов. Их усилиями в 1922 году была образована Якутская автономия, а город официально стал столицей республики.
Якутск – это город, который научил человека жить в гармонии с самым суровым климатом на планете. И в этот праздник мы желаем нашей столице процветания, а её жителям – той же стойкости, что была у первопроходцев!
Бүгүн аныгы Дьокуускай устун хаама сылдьан куораппыт төрөөбүт күнүн эрэ бэлиэтээбэппит, биһиги 394 сыл анараа өттүгэр саҕаламмыт күүстээх санаа, улуу уларыйыылар уонна норуоттар кытаанах доҕордоһууларын историятын бэлиэтиибит.
Дьокуускай куорат куруук билигин турар сиригэр турбатаҕын элбэх киһи билбэтэ буолуо. Кини историята 1632 сыл балаҕан ыйыгар, сотник Петр Бекетов этэрээтэ бастакы остуруогу олохтообутуттан саҕаламмыта. Маҥнайгы остуруок билиҥҥи Дьокуускай турар сириттэн 70 км аллара, Нам улууһун сирин уҥа биэрэгэр, Лена өрүс үрдүгэр тутуллубут эбит.
Петр Бекетов бу курдук биллэрэр: «Субу дьылга балаҕан ыйын 25 күнүгэр мин Петрушка, сулууспалаах дьоннорбутунуун улуу сололоох ыраахтааҕым сирэ кэҥээн иһиитигэр уонна дьаһааҕы хомуйарга саха дьоно кэлэр буоллуннар диэммин, Лена өрүс үрдүгэр остуруок туттум, бу иннинэ Лена өрүскэ уонна Саха сиригэр ыраахтааҕы остуруога диэн ханна да суох этэ, ол ыраахтааҕы саҥа остуруогун мин Петрушка, Мымак диэн саха кинээһин улууһун утарытыгар уонна атын үгүс улуустар икки ардыларыгар, сирдэрин бүтүннүүтүн ортотугар туттум». Бу хойутун хойут буолуохтаах Россия биир улахан улуу республикатын олуга түһүүтэ – бастакы билсиһии, тыл-тылга киирсии кэмэ этэ. Ол эрээри Өлүөнэ өрүс бэйэтэ тус былаанын уларыппакка устара – саас аайы биэрэги уу ылан остуруогу кэбирэтэн испитэ, көһөрөргө төрүөтү үөскэппитэ.
1643 сыллаахха эрэ остуруок бэйэтин тиһэх миэстэтин булбута. Аны кинини хаҥас биэрэккэ, номоххо киирбит Сайсары күөл аттыгар, Өйүк кинээс киэҥ-нэлээмэн улахан хонуутун сиригэр туталлар. Мантан ыла Дьокуускай дьэ сайдан барбыта: биэс башнялаах кытаанах эркиннэр, таможня, казнаалаах ампаардар уонна бастакы таҥара дьиэтэ тутуллубуттара. Ол суостаах XVII үйэттэн биһиги күннэрбитигэр диэри биир эрэ башня макета хаалан – кини үс үйэ тухары история тыыннаах туоһута буолан турар.
Дьокуускай хаһан даҕаны уу-чуумпу куорат буолбатах этэ. Икки үйэ тухары саҥа сирдэри аһыталаан албан ааты сүкпүт нуучча дьонноро ааттаах айаннарыгар тэриллэн барар киин сирдэрэ буолбута, ол курдук Семен Дежнев, Витус Беринг, Ерофей Хабаров, Владимир Атласов, бырааттыылар Лаптевтар уонна Иван Москвитин. Өскөтүн Дьокуускай суоҕа буолтар, Камчатканы, Алясканы, Азия уонна Америка икки ардынааҕы муора аартыгын арыйыы историята букатын атын буолуо этэ. Биһиги куораппыт улуу география арыйыыларын сүрүн киинэ этэ.
Дьокуускай историята – бу киһи тыыннаах санаатын историята. Былаас бу кыраайы «эркинэ суох хаайыыга» кубулутан, манна декабристары уонна революционердары ыытара. Ити түмүгэр үөрэх-билии күүскэ сайдыбыта. Сыылынай дьон оскуолалары арыйаллара, олохтоох норуоттар олохторун-дьаһахтарын уонна тылларын үөрэтэллэрэ.
Кинилэртэн тирэҕирэн Саха сирин чулуу уолаттара үүнэн-сайдан тахсыбыттара – Максим Аммосов, Былатыан Ойуунускай, Исидор Барахов. Кинилэр туруорсууларынан 1922 сыллаахха Саха автономията тэриллибитэ, оттон Дьокуускай куорат сокуоннайдык өрөспүүбүлүкэ киинэ буолбута.
Дьокуускай – бу Киһини сир үрдүгэр баар саамай тыйыс айылҕалыын бииргэ сөпсөһөн, өйдөһөн, иллээхтик олорорго үөрэппит куорат. Онон Куораппыт төрөөбүт күнүгэр кини өссө сайда, чэчирии турарыгар, оттон олохтоохторугар кытаанах санааны уонна тулууру баҕарабыт!
Текст и перевод — Михайлова С.Э.