Ысыах занимает важнейшее место в жизни народа саха. Веками он служил не только летним торжеством, но и духовной опорой, связывая человека с природой, предками и божествами Айыы. Несмотря на исторические потрясения, идеологические запреты и другие трудности, якутяне всегда находили способ отметить этот древний праздник.
На снимке 1990 года, сделанном в Якутске известным фотографом Л. Андриановым, запечатлен момент начала возрождения Ысыаха. В советское время мероприятие проходило под эгидой партии как официальное массовое действо. Из-за этого оно во многом утратило сакральный и культурный смысл.
1990-е стали поворотным этапом для национального самосознания Якутии. После долгого перерыва была проделана большая работа по возвращению к истокам. Цель заключалась в том, чтобы вернуть главному торжеству символическое значение, укрепить этническую идентичность и передать традиции молодым поколениям.
В 1991 году Министерство культуры Якутии приняло специальную программу по сохранению и развитию традиционной культуры. В нее вошли четыре направления: хомус, Ысыах, олонхо и итэ5эл (духовная культура).
Программа официально включила Ысыах в республиканский календарь как государственный праздник. Ученые и этнографы провели работу по реконструкции подлинных обрядов. Благодаря этому торжество обрело новую жизнь как подлинное выражение духа народа саха.
Ыһыах саха норуотун олоҕор саамай сүрүн миэстэлэртэн биирдэстэрин ылар. Үйэлэр тухары кини сайыҥҥы эрэ бырааһынньык буолбакка, киһини айылҕалыын, өбүгэлэрдиин уонна Айыылардыын сибээстиир духуобунай тирэх буолбута. История араас хамсааһынын, өй-санаа тутулун бобууларын уонна атын да ыарахаттары аахсыбакка, саха дьоно бу былыргы үгэһи бэлиэтиир суолу куруук булалллара.
Биллэр фотограф Л.Андрианов 1990 сыллаахха Дьокуускайга түһэрбит хаартыскатыгар «Ыһыах тиллиитин» түгэнэ көстөр. Советскай кэмҥэ бу тэрээһин партия салалтатынан официальнай маассабай дьайыы быһыытынан ыытыллара. Ол иһин кини сиэр-туом өттүнэн уонна култуурунай суолтатын үгүс өттүн сүтэрбитэ.
1990-с сыллар саҕана Саха сирэ национальнай өй-санаа уһуктуутугар тосту уларыйыы кэминэн буолбута. Өр кэмҥэ умнулла быһыытыйбыт өбүгэ төрүт үгэстэригэр төннүүгэ улахан үлэ ыытыллыбыта. Сыала – сүрүн тэрээһини-Ыһыаҕы символическэй суолтатын төнүннэрии, национальнай уратыны күүһүрдүү уонна үгэстэри эдэр көлүөнэҕэ тиэрдии этэ.
Ыһыах республика халандаарыгар государственнай бырааһынньык быһыытынан официальнайдык киирбитэ. Учуонайдар уонна этнографтар дьиҥнээх сиэри-туому чөлүгэр түһэриигэ үлэни ыыппыттара. Итинэн сибээстээн, Ыһыах саха норуотун дууһатын дьиҥнээх көстүүтэ буолан саҥалыы тыыннаммыта.
Сахалыы тылбаастаата Михайлова С.Э.