Кэм кэрэһиттэрэ, кини күндү туоһулара — Аҕа дойду Улуу сэриитин кэминээҕи суруктар буолаллар. Олор ортолоругар бырааттыы Дмитрий уонна Константин Поповтар киһини долгутар суруктара ураты миэстэни ылаллар. Икки быраат. Икки дьылҕа. Икки хорсун быһыы.
Дмитрий буулдьа иһиирэр ортотугар, снарядтар хаһыллыбыт сирдэригэр сибээһи чөлүгэр түһэрэрэ. Константин халлаан куйаарыгар бэйэтин бомбардировщигын зенитка иһиирэр уотун нөҥүөлээн салайан биэрэрэ. Кинилэри фронт суола төһө да араарбытын иһин, төрөөбүт сиргэ тапталлара уонна дьиэ кэргэн туһугар бэриниилээх буолуулара түмэрэ.
Дьиэлэриттэн кэлбит суруктары, дойдуларыттан тиийэр хас биирдии сураҕы ханнык баҕарар наҕараадатааҕар ордук күндүтүк саныыр саллааттар тыыннаах мөссүөннэрэ көстөн кэлэр… Бу тыыннаах буолар туһугар сэриилэһэ сылдьан, бырааттыылар чугас дьонноруттан хайдах олороллорун, олох-дьаһах хайдаҕын ыйыталаһаллара.
Поповтар дьиэ кэргэттэрин историята — хорсун быһыы туһунан бэлэм сэһэн. Кинилэр эһэлэрэ, сахалар убаастаан Баргирий эбэтэр Мэппиирий диэн ааттыыр хаһаак Парфений Попов, кэлэр кэнчээри ыччаттарыгар Ийэ дойдуга бэриниилээх буолуу олугун түһэрбитэ. Кэлин икки быраат ааттарын сүкпүт аҕалара Дмитрий уонна таайдара Константин, революция сылларыгар сэбиэскэй былаас туһугар охсуһуу летопиһыгар бэйэлэрин ааттарын хаалларбыттара.
Дмитрий
Дмитрий Дмитриевич Попов аҕатыттан аатын эрэ буолбакка, күүстээх, тостубат майгытын эмиэ утумнаабыта. Эдэр сааһыттан кини тэҥнээхтэрин ортотугар күүстээх көрүҥүнэн, уһун уҥуоҕунан уонна ураты дьоҕурунан бэлиэтэнэрэ. Бүлүүтээҕи педагогическай училищены бүтэрэн баран, эдэр учуутал 1-кы Күүлэт сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үлэлии кэлбитэ. Үөрэнээччилэрэ уонна бииргэ үлэлээбит дьоно кинини сымнаҕас, үтүө майгылаах учуутал быһыытынан өйдөөн хаалбыттара.
1942 сыллаахха Дмитрий Кыһыл Армия кэккэтигэр ыҥырыллыбыта. Дмитрий сибээсчит буолбута — бу идэ атаакаттан итэҕэһэ суох хорсун быһыыны ирдиирэ. Кини 1944 сыл кулун тутар 1 күнүттэн 3 күнүгэр диэри буолбут кыргыһыыларга ураты хорсунун көрдөрбүтэ. Өстөөх тохтоло суох артиллерийскай уотун аннынан, табаарыһынаан төлөпүөн каабелын тардыбыттар. Снарядтар эстиилэрэ, миинэлэр уонна буулдьалар ыйылыыллара кинилэри тохтоппотторо — сибээс тохтоло суох үлэлиэхтээҕэ. Ньиэмэстэр, күүс эбинэн баран, 14 танк өйөбүллээх контр-атаакаҕа киирбиттэригэр, биһиги буойуннарбыт биир да хардыы төттөрү чугуйбатахтара. Бу хорсун быһыытын иһин 1944 сыл кулун тутар 9 күнүгэр Дмитрий Дмитриевич «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
«Бу бириэмэ иһигэр мин үстэ бааһырдым — Сэбиэскэй ийэ дойдум туһугар үстэ хааммын тохтум. Пулеметчик этим. Онтон 1943 сыл бүтүүтүттэн билигин диэри сибээсчитинэн сулууспалыыбын. Билигин фрицтэр олус күүстээх утарылаһыыны оҥороллор. Күн аайы хас да төгүл контр-атаакаҕа түһэллэр. Ол эрээри ханнык да күүс биһигини тохтоппот. Биһиги Улуу кимэн киириибит салҕанар».
Кини тиһэх кыргыһыыта Германия Цибингем куоратын штурмалааһына этэ… Хомойуох иһин Дмитрий Рейхстаг үрдүнэн Кыайыы Знамята күөрэйэрин көрбөтөҕө.
Константин
Өлбүт таайын кэриэһигэр ааттаммыт балыс быраат Константин атын, ол эрээри итэҕэһэ суох хорсун суолу талбыта. Бүлүү сэттэ кылаастаах оскуолатын туйгуннук, онтон Дьокуускайдааҕы фельдшер-акушер оскуолатын бүтэрбит сэмэй иитиилээх эдэр киһи, элбэх киһини соһутан, авиациянан үлүһүйбүтэ. Кини тыылга хаалыан сөп этэ, ол эрээри халлаан куйаарын талбыта.
Константин Челябинскайдааҕы байыаннай авиационнай училищеҕа үөрэммит Бүлүү дьонуттан биирдэстэрэ буолбута уонна лётчик идэтин түргэнник баһылаабыта. 1942 сыллаахха, лейтенант званиеланан, Константин 54-с бомбардировочнай авиаполкаҕа ыытыллыбыта.
Өстөөх бөҕөргөтүүлэрин суох гынаары байыаннай көтүүлэри оҥорон, эдэр лётчик сатабыллаах пилот аатын ылбыта. 1943 сыл кулун тутар ыйыгар уодаһыннаах Курскай-Орловскай хайысханан кыргыһыы кэмигэр оҥорбут тиһэх көтүүтэ хорсун быһыы холобура буолбута. Константин төттөрү эргиллэр кыах суоҕун өйдөөбүтэ буолуо, ол эрээри, дьиҥнээх буойун бэйэтин байыаннай иэһин тиһэҕэр диэри толорбута.
«Нюта, эн бу ыар күннэр суолталарын, дойдубутугар куттал суоһаабытын өйдүүргүттэн мин үөрэбин. Биһиги аҕаларбыт уонна бырааттарбыт хааннарынан тоҕон ылбыт гитлеровскай үөрдэри кытта, сэрииттэн үөскээбит ыарахаттартан (баҕар, тиийиммэт-түгэммэт буолууттан) ытаамаҥ уонна санааҕытын түһэримэҥ».
Поповтар бырааттыылар суруктара — бу сэрии күннээҕи олоҕун суруйуу эрэ буолбатах. Бу саллаат хорсун быһыытын орден эбэтэр мэтээл эрэ курдук көрбөккө, төрөөбүт иэримэ дьиэлэригэр хаалбыт ахтар-саныыр дьоннорун, дойдуларын ахтар-суохтуур, олох сыанатын билэр тыыннаах киһи турарын өйдүөхтээхпит. Үйэ-саас тухары кинилэргэ албан аат уонна үйэлээх өйдөбүл!
Сахалыыга тылбаастаата Михайлова С.Э.
Приписка: Убит 29 апреля 1945 года проклятыми германцами в Берлине
В Национальном архиве хранится бесценное свидетельство эпохи – письма Великой Отечественной войны. Среди них особое место занимают трогательные строки братьев Дмитрия и Константина Поповых. Два брата. Две судьбы. Два подвига.
Дмитрий восстанавливал связь на изрытой снарядами земле, под свистом пуль. Константин вел в небе свой бомбардировщик сквозь заградительный огонь зениток. Их разделяли фронтовые дороги, но объединяла любовь к родной земле и верность семейному долгу.
Из писем, отправленных домой, встает живой образ солдат, для которых каждая весть с родины была дороже награды. Братья расспрашивали родных, как они держатся, как идет жизнь, ради которой они воевали.
История семьи Поповых сама по себе – готовая повесть о доблести. Их дед, казак Парфений Попов, которого якуты уважительно называли Баргирий или Мэппиирий, передал потомкам традицию беззаветного служения. Отец Дмитрий и дядя Константин, чьи имена позже получат два брата, вписали свои судьбы в летопись борьбы за советскую власть в годы революции.
Дмитрий
Дмитрий Дмитриевич Попов унаследовал от отца не только имя, но и сильный, несгибаемый характер. С юности он выделялся среди сверстников атлетическим телосложением, высоким ростом и незаурядными способностями. Окончив Вилюйское педагогическое училище, молодой педагог пришел работать в 1-Кулятскую семилетнюю школу. Ученики и коллеги запомнили его как доброго и отзывчивого учителя.
В 1942 году Дмитрий был призван в ряды Красной Армии. Бывший учитель стал связистом – специальность, требующая не меньшего мужества, чем атака. Особенно отличился в боях с 1 по 3 марта 1944 года. Под непрерывным артиллерийским огнём противника вместе с товарищем он прокладывал телефонный кабель. Разрывы снарядов, свист мин и пуль не остановили его – связь должна была работать бесперебойно. Когда немцы, получив подкрепление, перешли в контратаку при поддержке 14 танков, наши бойцы не отступили ни на шаг. За этот подвиг 9 марта 1944 года Дмитрий Дмитриевич был награжден медалью «За отвагу».
Свой последний бой он принял при штурме немецкого города Цибингем, так и не увидев Знамени Победы над Рейхстагом.
«За это время я трижды был ранен – трижды пролил кровь свою за Советскую родину. Я был пулеметчиком. А с конца 1943 г. до сего времени служу связистом. В данное время фрицы оказывают жесточайшее сопротивление. Каждый день по несколько раз бросаются в контратаку. Но никакие силы нас не приостановят. Наше Великое наступление продолжается».
Константин
Младший брат Константин, названный в память о погибшем дяде, выбрал иной, но не менее героический путь. Скромный, воспитанный юноша, окончивший Вилюйскую семилетнюю школу с отличием, а затем Якутскую фельдшерско-акушерскую школу, неожиданно для многих увлекся авиацией. Он мог остаться в тылу, но выбрал небо.
Константин стал одним из первых вилюйчан, поступивших в Челябинское военное авиационное училище, где быстро освоил профессию летчика. В 1942 году, получив звание лейтенанта, Константин был направлен в 54-й бомбардировочный авиаполк.
Совершив десятки боевых вылетов на уничтожение вражеских укреплений, молодой летчик заслужил репутацию умелого пилота. Его последний вылет в марте 1943 года во время сражения на Курско-Орловском направлении стал примером беспримерного мужества. Вероятно, Константин понимал, что шансов вернуться нет, но до конца выполнил свой воинский долг, как и подобает настоящему солдату.
«Мне радостно, что ты, Нюта, понимаешь значение суровости переживаемых дней, опасность, нависшую над нашей страной, не хнычьте и не унывайте от трудностей (возможно и лишений), созданных войной с гитлеровской сворой, стремящейся отнять у нас все, что завоевано кровью наших отцов и братьев».
Письма братьев Поповых – это не просто хроника военных будней. Это напоминание о том, что за каждым орденом и медалью стоит живой человек, скучающий по дому и знающий цену жизни. Вечная слава и вечная память.