В XIX веке в Якутии действовали не только законы Российской империи, но и свои собственные – так называемые «обычные» правила. Они часто были главными, особенно когда речь шла о земле, долгах или заключении брака.
В Национальном архиве хранится документ под длинным названием: «Объяснение якутов Якутской области о законах и обычаях их. Порядок, на коем основывали якуты решения свои по разным искам и обряды, поныне имеющиеся в употреблении».
Это «Объяснение» в августе 1823 года подали в Якутское Областное Управление местные родовые старшины – «головы» пяти улусов и двух волостей Якутского округа. В документе они подробно описали свои традиционные законы, обряды и объяснили, как эти обычаи можно согласовать с российскими законами. По сути, они просили власти либо поправить старые правила, либо дать новые. Например, в статье 11 они написали о том, как передается княжеское звание по наследству. Они ссылались на старинные предания о происхождении якутских тойонов и даже на указы Петра I и Екатерины II, чтобы доказать древние права князьков.
Интересно, что границы между улусами и волостями (наслегами) тогда официально никто не устанавливал. Люди ориентировались на природные рубежи – реки, холмы, леса. А землей распоряжались по договоренности, следуя обычаям.
«Объяснение» не устроило иркутское начальство. Поэтому в 1824 году в Иркутск поехали выборные князьцы Иван Мигалкин, Николай Рыкунов и Савва Кириллин. Они привезли свежий проект под названием «О законах и обыкновениях, издревле существующих у якутов Якутской области и округи».
1823 сыл атырдьах ыйыгар бу «Быһаарыыны» Саха уобалаһын дьаһалтатыгар олохтоох аҕа уустарын баһылыктара – биэс улуус кулубалара уонна икки нэһилиэк кинээстэрэ – киллэрбиттэрэ. Докумуоҥҥа кинилэр төрүт сокуоннарын, сиэрдэрин-туомнарын сиһилии суруйбуттара уонна бу үгэстэри Арассыыйа сокуоннарыгар хайдах сөп түбэһиннэриэххэ сөптөөҕүн быһаарбыттара. Кинилэр былаастартан эргэ быраабылалары көннөрөллөрүгэр эбэтэр саҥаны биэрэллэригэр көрдөспүттэрэ. Холобур, 11-с ыстатыйаҕа кинээс дуоһунаһа удьуордаан бэриллэрин туһунан суруллубута. Кинилэр дакаастабыл быһыытынан былыргы үһүйээннэргэ, ону тэҥэ Петр I уонна Екатерина II ыйаахтарыгар тирэхтэммиттэрэ.
Интэриэһинэйэ диэн – оччолорго улуустар уонна нэһилиэктэр икки ардыларыгар кыраныыссаны ким да чопчулаан быспат этэ. Дьон айылҕа бэлиэлэринэн – өрүстэринэн, хайаларынан, тыаларынан – сирдэтэллэрэ. Онон сири үгэскэ олоҕуран, бэйэ-бэйэлэрин кытта сөбүлэҥ быһыытынан кэпсэтэн туһаналлара.
Бу «Быһаарыы» Иркутскайдааҕы тойоттору астыннарбатаҕа. Ол иһин Иркутскайга 1824 сыллаахха кинээстэр Иван Мигалкин, Николай Рыкунов уонна Савва Кириллин талыллан айаннаабыттара. Ол түмүгэр кинилэр «Саха уобалаһын уонна уокуругун сахаларыгар, былыргыттан баар сокуоннар уонна үгэстэр туһунан» диэн ааттаах саҥа бырайыагы аҕалбыттара.
XIX үйэҕэ Саха сиригэр Арассыыйа импиэрийэтин сокуоннарын кытта тэҥҥэ бэйэ олохтоох үгэстэригэр олоҕурбут бэйэни салайыныы быраабылалара тутуһуллаллара. Ити быраабылалар ордук сир боппуруоһугар, иэскэ-күүскэ, эбэтэр кэргэн кэпсэтиигэ сүрүн оруолу оонньууллара.
Национальнай архыыпка «Саха уобалаһын сахалара бэйэлэрин сокуоннарын уонна үгэстэрин туһунан быһаарыылара. Сахалар араас дьыалалары быһаарар уонна сиэр-туом толорор бэрээдэктэрэ» диэн сэдэх ахсааҥҥа киирсэр докумуон.харалла сытар:
Сахалыыга тылбаастаата Михайлова С.Э.