Национальнай архыыпка Дьокуускай кириэппэһин 1768 сыллааҕы былаана харалла сытар. Бу былыргы докумуон 1701 сылтан 1823 сылга диэри кэми хабар “Дьокуускайдааҕы воевода канцеляриятын” пуондатын ахсааныгар киирсэр. XVIII үйэтээҕи былаан ураты сэдэх докумуон ахсааныгар киирэр.
Докумуон Сибиир куораттарын кириэппэстэрин бастакы былааннарыттан биирдэстэрэ буолар. Ол кэмҥэ Дьокуускай Арассыыйа Хотугулуу-Илин өттүн баһылааһын киинэ этэ. Кириэппэс Уһук Илиҥҥэ бастакы бөҕөргөтүү эрэ буолбакка, Сибиири баһылааһын бэлиэтэ уонна оччотооҕу мас тутуулар архитектурнай пааматынньыктара буолбута. Мантан Чукоткаҕа, Камчаткаҕа уонна Чуумпу океаҥҥа айаннар-экспедициялар саҕаламмыттара.
1766 сыл бэс ыйын 20 күнүгэр Дьокуускайдааҕы воевода канцелярията кириэппэс былаанын оҥорор туһунан ыйаах таһаарбыта. Үлэ геодезистарыгар — прапорщик Чемезовка уонна штурман үөрэнээччитигэр Андрей Турчаниновка сорук турбута. Түмүк былааны Турчанинов бэйэтэ оҥорбута. Чертеж алын өттүгэр хаҥас муннукка ааптар быһыытынан илии баттааһынын көрүөххэ сөп. Былаан суругунан (черниланнан) түргэн сурук (скоропись) ньыматынан суруллубут. Чернила хаачыстыбата олус үчүгэй буолан, билиҥҥээҥҥэ диэри өҥө өлбөөрө илик. Биллэн турар, архыыпка сөптөөх усулуобуйаҕа хараллыбыта улахан оруолу оонньообут.
Докумуоҥҥа бары дьаһалта дьиэлэрэ, нэлэмэн подваллар, баанньык, сылгы хаһаалара уонна архыып дьиэтэ ойууламмыттар. Архитектура өттүнэн кириэппэс нуучча көмүскэнэр тутуутун чыпчаала этэ. Историктар этэллэринэн, бу X–XI үйэлэрдээҕи былыргы нуучча кириэппэстэрин сиэринэн тутуллубут аан дойдуга бүтэһик острог буолар. Бу хаалбыт чертежтар Дьокуускай куорат былыргы мас тутуутун тиһэх кириэппэһин хайдах баарынан сиһилии чөлүгэр түһэрэр кыаҕы биэрэллэр.
Острог дьылҕата уустук этэ: кини алтата хос тутуллубута, элбэхтэ уокка былдьаммыта уонна кэм-кэрдии аастаҕын аайы эргэрбитэ. XX үйэ саҕаланыытыгар улуу кириэппэстэн соҕотох башня эрэ ордон хаалбыта. Реставратордар кинини төһө да харыстаабыттарын үрдүнэн, 2002 сыллаахха Илин башня биллибэт төрүөтүнэн умайан хаалбыта. Ол эрээри история сүппэтэ — былыргы былааннарга олоҕуран оҥоһуллубут башня куопуйата билигин Дьокуускай „Эргэ куоратын“ киэргэтэр.
В Национальном архиве хранится план крепости Якутска 1768 года. Ценный документ относится к фонду «Якутская воеводская канцелярия», охватывающему период с 1701 по 1823 год. План XVIII века по-настоящему уникален.
Документ является одним из первых планов крепостей сибирских городов. Якутск в то время был центром освоения Северо-Востока России. Крепость представляла собой не просто первое укрепление в регионе, а настоящий символ покорения Сибири и выдающийся памятник деревянного зодчества. Именно отсюда начинались экспедиции на Чукотку, Камчатку и к Тихому океану.
20 июня 1766 года Якутская воеводская канцелярия издала указ о составлении плана крепости. Работа была поручена геодезистам – прапорщику Чемезову и штурманскому ученику Андрею Турчанинову. Окончательный план был составлен Турчаниновым. В нижнем левом углу чертежа можно увидеть его авторскую надпись. План выполнен чернилами с элементами скорописи. Качество чернил таково, что они до сих пор не потеряли своей насыщенности. Конечно, большую роль здесь сыграли и бережные условия хранения в архиве.
На документе изображены все административные здания, подвалы, баня, конюшни и архив. Архитектурно крепость была вершиной русского оборонного зодчества. По мнению историков, это последний в мире острог, построенный по канонам древнерусских крепостей X–XI веков. Сохранившийся план позволяет в деталях воссоздать и реконструировать последний оплот старой деревянной архитектуры Якутска.
Острог много раз перестраивался (известно минимум шесть версий), горел и ветшал. К началу XX века от великой крепости уцелела лишь одна башня. Ее спасали реставрации, но случилась трагедия. Восточная башня сгорела при невыясненных обстоятельствах в 2002 году. Сегодня его копия, восстановленная по старинным чертежам, стоит в историческом центре – Старом городе Якутска.