В Национальном архиве Якутии лежат документы, которые являются своего рода «генетическим кодом» нашего народа: метрические книги и посемейные списки.
До появления ЗАГСов в начале XX века за фиксацию главных событий в жизни человека отвечала церковь. Метрические книги церквей Якутской области — это огромный массив данных, начиная с XVIII века. Это особые книги, которые велись при каждом храме. Раньше все самые главные события в жизни человека проходили под покровом Церкви. Когда человек рождался, его крестили, когда вступал в брак — венчали, когда умирал — отпевали. Обо всём этом делались соответствующие записи в метрических книгах. Они состояли из трёх частей и составлялись в двух экземплярах. Первый, черновой, оставался на хранении при храме, а второй отправлялся в Якутск и откладывался, сначала в архиве духовного правления, а с 1870 года, когда была образована отдельная Якутская епархия, в архиве духовной консистории. Каждый год священник заводил новую метрическую книгу, а перед отправкой её в Якутск делал итоговую запись, где подсчитывал количество рождённых, новобрачных и усопших за год. Эти книги служат теперь основным источником по установлению генеалогии.
При советской власти особым декретом Церковь была отделена от государства. По всей стране начали создаваться специальные органы – ЗАГСы, которые фиксировали акты гражданского состояния. В Якутии ведение метрических книг было официально прекращено в марте 1919 года, когда власти закрыли все духовные органы и учреждения. Но в некоторых отдалённых улусах нашей республики церкви не закрывались вплоть до 1928 года.
В записях о крещении часто можно встретить удивительное соседство. Рядом с каноническим православным именем нередко записывалось традиционное якутское имя (в качестве прозвища или «домашнего» имени). Это наглядное свидетельство того, как христианство переплеталось с традиционной культурой саха, не вытесняя её полностью. Глядя на записи о браках, мы видим пути миграции. Мы узнаем, как пересекались пути казачьих семей, русских пашенных крестьян и местных родов. Это история формирования уникальной многонациональной культуры Якутии.
Если метрические книги — это хроника событий, то посемейные списки (особенно знаменитые переписи 1926–1928 годов) — это детальный «групповой портрет». В этих списках фиксировался не просто состав семьи, но и уровень грамотности, род занятий, владение скотом. Это позволяет историкам культуры восстановить облик якутского аласа — фундаментальной единицы нашей цивилизации. Документы показывают, кто в семье владел русским языком, а кто оставался носителем только родной речи, что помогает проследить историю просвещения в республике.
Сегодня Национальный архив РС(Я) проводит работу по оцифровке этих документов. Теперь любой житель республики может восстановить свое генеалогическое древо, не выходя из дома (через оцифрованные ресурсы архива АИС Элар).
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай архыыбыгар биһиги норуоппут «генетическэй куода» буолбут докумуоннар — метрическэй кинигэлэр уонна ыалынан испииһэктэрэ.
XX үйэ саҕаланыытыгар ЗАГС баар буолуон иннинэ, киһи олоҕун сүрүн түгэннэрин таҥара дьиэтэ бэлиэтэнэрэ. Саха уобалаһын таҥаратын дьиэлэрин метрическэй кинигэлэрэ — XVIII үйэттэн саҕалаан мунньуллубут олус киэҥ билии-көрүү буолар. Бу хас биирдии таҥара дьиэтин иһинэн суруллар ураты кинигэлэр. Урукку кэмҥэ киһи олоҕун сүрүн түгэннэрэ бары Таҥара дьиэтин кытта ситимнээх этилэр. Киһи төрөөтөҕүнэ — сүрэхтииллэрэ, кэргэн таҕыстаҕына эбэтэр ойох ыллаҕына — бэргэһэлииллэрэ, оттон өллөҕүнэ — таҥара дьиэтигэр анраа дойдуга атаараллара (отпевание). Бу барыта миэтирикэ кинигэлэригэр сиһилии суруллара. Кинигэлэр үс чаастан тураллара уонна икки экземплярынан оҥоһуллаллара. Бастакыта, черновой вариана, таҥара дьиэтигэр бэйэтигэр хаалара, оттон иккиһэ Дьокуускайга ыытыллара. Маҥнай кинини таҥара салалтатын архыыбыгар харалтаҕа ылаллара, онтон 1870 сылтан, туспа Саха сиринээҕи епархия тэриллибитин кэннэ — таҥара консисториятын архыыбыгар тутуллара. Сыл аайы аҕабыыт саҥа метрическэй кинигэни саҕалыыра, оттон Дьокуускайга ыытыан иннинэ түмүк суруйууну оҥороро. Онно сыл иһигэр хас оҕо төрөөбүтүн, төһө киһи бэргэһэлэммитин уонна хас киһи өлбүтүн ааҕан суруйара. Билигин бу кинигэлэр төрүччүнү (генеалогияны) үөрэтиигэ сүрүн докумуон буолан туһалыыллар.
Сэбиэскэй былаас кэмигэр анал декретинэн Таҥара дьиэтэ судаарыстыбаттан туспа араарбыттара. Дойду үрдүнэн гражданскай турук актыларын бэлиэтиир анал уорганнар — ЗАГС-тар тэриллибиттэрэ. Саха сиригэр метрическэй кинигэлэри суруйуу 1919 сыл кулун тутарыгар официальнайдык тохтотуллубута, ол кэмҥэ былаас бары таҥара тэрилтэлэрин саппыта. Ол эрээри өрөспүүбүлүкэ сорох ыраах улуустарыгар таҥара дьиэлэрэ 1928 сылга диэри сабыллыбакка үлэлээбиттэрэ.
Сүрэхтээһин туһунан суруйууларга интэриэһинэй түгэннэри көрүөххэ сөп. Православнай ааты кытта сэргэ үксүн сахалыы төрүт аат («хос аат» эбэтэр «дьиэтээҕи аат») суруллара. Ити христианство саха төрүт култууратын кытта хайдах ситимнэспитин, кинини туораппакка эрэ бэйэтигэр иҥэриммитин туоһулуур. Бэргэһэлэнии туһунан суруйуулары көрдөххө, дьон хайдах көһөн испиттэрин билиэххэ сөп. Хаһаактар кэргэттэрэ, нуучча бааһынайдара уонна олохтоох омуктар олохторун суоллара хайдах быһа охсуспуттарын көрүөххэ сөп. Бу — Саха сирин элбэх омуктаах норуотун ураты култуурата хайдах үөскээбитин историята буолар.
Метрическэй кинигэлэр — түбэлтэлэр ситимнэрэ буоллахтарына, ыалынан испииһэктэрэ (ордук 1926–1928 сыллардааҕы биэрэпистэр) — ити норуот олоҕун сиһилии көрдөрөр «бөлөҕүнэн мэтириэт» буолар. Бу испииһэктэргэ кэргэн састаабын эрэ буолбакка, үөрэх таһымын, дьарыгын, төһө сүөһүлээҕин суруйаллара. Бу чинчийээччилэргэ саха цивилизациятын сүрүн төрдүн — саха алааһын дьүһүнүн чөлүгэр түһэрэргэ көмөлөһөр. Докумуоннар кэргэҥҥэ ким нуучча тылын билэрин, ким төрүт тылынан эрэ саҥарарын көрдөрөр. Онон өрөспүүбүлүкэҕэ үөрэхтээһин хайдах сайдан испитин кэтээн көрөргө кыах биэрэр.
Бүгүн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай архыыба бу докумуоннары сыыппараҕа көһөрөргө улахан үлэни ыытар. Билигин ханнык баҕар киһи дьиэтиттэн тахсыбакка эрэ бэйэтин төрүччүтүн чөлүгэр түһэриэн, үөрэтиэн сөп (архыып АИС Элар цифровой ресурсаларын нөҥүө).
Текст и перевод — Михайлова С.Э.