Советскай Союз Геройа Николай Саввич Степанов хааттыската Национальнай архыып фондатыгар уурулла сытар. Улуу сэрииһит уот-буурҕа ортотунан сылдьан тыыннаах эргиллэн кэлбитэ уонна сэрии кэнниттэн үйэ аҥаара ааспытын кэннэ бэйэтин сүрүн наҕараадатын ылбыта.
Николай Саввич Степанов 1922 сыллаахха ыам ыйын 13 күнүгэр Бүлүү улууһун Хампа нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 1941 сыллаахха Бүлүүтээҕи педагогическай училище бастакы курсун бүтэрэр сылыгар сэрии саҕаламмыта.
Николай 1943 сыл бэс ыйыгар сэриигэ барбыта. Кини 2-с уонна 3-с Украинскай фроннарга пулеметчигынан сылдьыбыта. Кини хорсун быһыытын сэриигэ барбыт бастакы сылыгар оҥорбута. 1944 сыл кулун тутар 11 күнүгэр Украина уҥа кытылын босхолооһун иһин иэдээннээх кыргыһыылар бара тураллара. Саллааттар Винница уобалаһын Маньковка дэриэбинэтин аттынан Соҕуруу Буг өрүһү туоруурга бирикээс ылбыттара. Өстөөх күүстээх уотун ортотунан, пулемету уҥуоргу кытылга таһаарар бирикээс кэлбитэ. Саллаат Степанов киһи итэҕиэ суоҕун курдук олус судургу быһаарыыны булбута. Кини хорсун быһыытын туһунан наҕараадалыыр сурукка маннык суруллубут:
«Икки буочуканы булан, холбуу баайталаан баран, үрдүгэр икки дуосканы уурбут, пулеметун туруорбут, ботуруоннаах дьааһыктарын оҥочотугар уурбут уонна бэйэтэ иккис нуөмэри кытта устунан уҥа кытылга туораабыттар. Өрүскэ буочукаларын буулдьа тэһитэ түспүт, ол эрээри пулемет ситиһиилээхтик тиэрдиллибит. Пулеметун туруоран баран, Степанов биһиги чаастарбыт туоруулларын курдук уотунан хаххалаабыт. Ол кэннэ биһиги сатыы сэрииһиттэрбит кимэн киириитин өйөөбүтэ… уонна 15 ньиэмэс саллаатын, биир пулеметнай расчету суох гыммыта».
1944 сыл кулун тутар 22 күнүгэр командование хорсун пулеметчигын Советскай Союз Геройун аатыгар түһэрбиттэр. Ол эрээри өйдөммөт быһыы буолбута. Кини кэрэ-бэлиэ хорсун быһыытын иһин «Көмүс Сулус» оннугар «Кыһыл Знамя» орденынан наҕараадаламмыта. Кини кырдьыгы эккирэтэ барбатаҕа, тоҕо диэтэр сэрии өссө да бүтэ илигэ.
Николай Саввич сүрдээх улахан сэрии суолун ааспыта. Кини Украинаны, Молдавияны, Румынияны, Югославияны, Венгрияны, Чехословакияны уонна Австрияны босхолоспута. Инники кирбиигэ сэриилэспитэ, иккитэ бааһырбыта, ол эрээри хас да төгүл сэрии кэккэтигэр төттөрү төннүбүтэ. Германия үлтүрүтүллүбүтүн кэннэ кинини илин диэки — милитаристскай Японияны кытта сэриигэ ыыппыттара, онно кини Мукдены, Харбины уонна Порт-Артуру босхолоспута.
Ленин, Кыһыл Знамя, Аҕа дойду сэриитин I истиэпэннээх орденнарынан, «Германияны кыайыы иһин», «Японияны кыайыы иһин», «Венаны ылыы иһин», «Будапеһы ылыы иһин», «Праганы босхолооһун иһин» мэтээллэринэн уонна да атын элбэх наҕараадаларынан наҕараадаламмыта.
1947 сыллаахха демобилизацияланан баран, төрөөбүт дойдутугар төннүбүтэ уонна ойуур харабылынан (леснигынан) үлэлээбитэ. Бүлүүтээҕи лесхозка 30-тан тахса сыл обходунан, техник-лесоводунан үлэлээбитэ. Кини фроннааҕы үтүөлэрин туһунан тулалыыр дьоно түөһүгэр баар Кыһыл Знамя орденынан эрэ билэллэрэ. Иван Степанов Герой сиэнэ этэринэн, эһээтин туһунан бары олус истиҥник, үчүгэйдик эрэ ахталлара. Кини олус боростуой, сэмэй киһи уонна үтүө дьиэ кэргэн баһылыга этэ, кэргэнинээн түөрт оҕону иитэн таһаарбыттара.
Николай Саввич пенсияҕа олордоҕуна, дойду Кыайыы 45 сылын бэлиэтииригэр, соһуччу үөрүү, кырдьык тосхойбута. Комбат наҕараадаҕа түһэрбит докумуонун 46 сыл буолан баран архыыптан булбуттара…
1990 сыл ыам ыйын 5 күнүгэр СССР Президенын ыйааҕынан Николай Саввич Степановка Советскай Союз Геройун аата иҥэриллибитэ. История биир долгутуулаах түгэнэ… Ыараханнык ыалдьа сытар ветераны наҕараадатын ыларыгар Москваҕа ыҥырбыттарыгар, кини барыан баҕарбатах. Чугас дьоно: «Москваҕа хайдах эмэ тиийиэҥ, онтон төттөрү хайдах эмэ аҕалыахтара», — диэн тылларынан итэҕэппиттэр. Герой Сулуһун Оборона миниистирэ, Советскай Союз Маршала Дмитрий Язов бэйэтинэн туттарбыта.
1992 сыл балаҕан ыйын 20 күнүгэр Николай Саввич Степанов олохтон туораабыта. Кини 1945–1946 сыллардааҕы күннүгэр Николай Островскай тыллара сурулла сылдьаллар: «Киһиэхэ саамай күндүтэ — олох. Олох киһиэхэ биирдэ эрэ бэриллэр, ону олорон ааспыт сылларгын аһыйбат гына олоруохха наада…» Салгыы бэйэтин санааларын суруйбут: «Олорорго тиэтэйиэххэ наада, тоҕо диэтэр соһуччу ыарыы эбэтэр ханнык эмэ алдьархай олоҕу быһыан сөп…»
2005 сыл ыам ыйын 7 күнүгэр Бүлүү лесничествотын тиэргэнигэр Николай Саввичка мэҥэ пааматынньык туруоруллубута. Кини аатын Бүлүү куоратын 3-с нүөмэрдээх орто оскуолата, Бүлүү куоратын, Балагаччы нэһилиэгин уонна Дьокуускай куорат уулуссалара сүгэллэр. 2015 сыл балаҕан ыйын 16 күнүгэр, Ойуур үлэһитин күнүн көрсө, Култуура уонна сынньалаҥ паркатыгар Ойуур үлэһитин скверэ үөрүүлээхтик аһыллыбыта, онно эмиэ өйдөбүнньүк туруоруллубута. 2017 сыллаахха Саха сирин ойуурун түмэлэ аһыллыбыта, онно Геройга анаммыт туспа стендэ баар.
Герой Николай Степанов олорбут олоҕун холобура ханнык да үрдүкү наҕараадаттан тутулуга суох үтүө, хорсун киһи быһыытын көрдөрөр уонна ол үтүөтэ дьыл-хонук аастаҕын да иһин умнуллубат.
В фотофонде хранится портрет Героя Советского Союза Николая Саввича Степанова. Он прошел всю Европу, дошел до Победы и спустя почти полвека после войны получил свою главную награду.
Николай Саввич Степанов родился 13 мая 1922 года в селе Хампа Вилюйского района в семье крестьянина-бедняка. В 1941 году он успел окончить первый курс Вилюйского педагогического училища, но началась война.
В Красную Армию Николая призвали в июне 1943 года. Он воевал на 2-м и 3-м Украинских фронтах, был пулеметчиком. Подвиг он совершил уже в начале своего боевого пути.
11 марта 1944 года шли ожесточенные бои за освобождение Правобережной Украины. Подразделение получило приказ форсировать реку Южный Буг в районе села Маньковка Винницкой области. Переправляться нужно было под шквальным огнем противника, но во что бы то ни стало требовалось переправить пулемет на тот берег.
Степанов нашел невероятное и в то же время простое решение. Вот как описывает его подвиг наградной лист:
«Найдя две бочки, связав их, он положил на них две доски, поставил пулемет, положил коробки с боеприпасами на свой плот, сам вплавь со вторым номером перегнал его на правый берег. Бочки на реке были пробиты, но пулемет доставлен. Установив пулемет, тов. Степанов прикрывал огнем переправу наших подразделений. После он поддерживал наступление нашей пехоты… и уничтожил до 15 немецких солдат и один пулеметный расчет».
22 марта 1944 года командование представило отважного пулеметчика к званию Героя Советского Союза. Но случилось необъяснимое. Вместо «Золотой Звезды» за свой беспримерный подвиг Степанов получил орден Красного Знамени. Он не стал искать справедливости, ведь война продолжалась.
Николай Саввич прошел огромный боевой путь. Он освобождал Украину, Молдавию, Румынию, Югославию, Венгрию, Чехословакию, Австрию. Воевал на передовой, был дважды ранен, но каждый раз возвращался в строй. После разгрома Германии его отправили на восток – участвовать в войне с милитаристской Японией, где он освобождал Мукден, Харбин и Порт-Артур.
Награжден Орденами Ленина, Красного Знамени, Отечественной войны I степени, медалями «За победу над Германией», «За победу над Японией», «За взятие Вены», «За взятие Будапешта», «За освобождение Праги» и многими другими.
Демобилизовавшись в 1947 году, он вернулся на родину и стал лесником. Более 30 лет проработал в Вилюйском лесхозе объездчиком, техником-лесоводом. О его фронтовых заслугах окружающие знали только по ордену Красного Знамени на груди. По словам внука героя, Ивана Степанова, о дедушке все отзывались по-доброму. Он был скромным человеком и примерным семьянином, вырастил с женой четверых детей.
Николай Саввич уже был на пенсии, когда случилось чудо. Спустя 46 лет после того, как комбат написал наградной лист, документ нашли в архивах. В 1990 году страна готовилась отметить 45-летие Победы, и справедливость наконец восторжествовала.
5 мая 1990 года указом Президента СССР Николаю Саввичу Степанову было присвоено звание Героя Советского Союза. История сохранила трогательную деталь. Когда уже смертельно больного ветерана пригласили в Москву за наградой, он не хотел ехать. Родные уговорили его, сказав: «До Москвы в любом случае доберешься, а уж обратно тебя как-нибудь привезут». Звезду Героя вручал лично министр обороны, Маршал Советского Союза Дмитрий Язов.
20 сентября 1992 года Николая Саввича Степанова не стало. В его личном дневнике, датированным 1945-1946 годами, выписана цитата Николая Островского: «Самое дорогое у человека – это жизнь. Она дается ему один раз, и прожить её надо так, чтобы не было мучительно больно за бесцельно прожитые годы…» И дальше записаны уже собственные мысли: «И надо спешить жить, ведь нелепая болезнь или какая-нибудь трагическая случайность могут прервать ее…»
7 мая 2005 года во дворе Вилюйского лесничества установлен памятник Николаю Саввичу. Его имя носят Вилюйская средняя школа №3, улицы в Вилюйске, селе Балагачча и Якутске. 16 сентября 2015 года, в преддверии Дня работника леса, в Парке отдыха и культуры в торжественной обстановке был открыт сквер Лесника, где также установлен памятник. В 2017 году открыт музей леса Якутии, в котором герою посвящен отдельный стенд.
Подвиг Николая Степанова напоминает нам о том, что настоящее мужество не зависит от званий и наград, но рано или поздно сама жизнь ставит героев на заслуженное место.