Билигин Алексей Елисеевич Кулаковскай – Өксөкүлээх Өлөксөй «Саха интеллигенциятыгар» диэн илиинэн суруллубут үлэтэ федеральнай суолталаах ураты докумуоннар реестрдарыгар киллэриллэргэ бэлэмнэниллэр. 1912 сыллаахха суруллубут бу анал сурук өрөбүлүүсүйэ иннинээҕи саха үөрэхтээхтэрин уонна ону кытта Саха сирин уопсастыбаннаһын санаатын сүдү өйдөбүнньүгэ буолар.
Бу докумуон «сурук» диэн ааттанар, ол эрэн чинчийээччилэр ити сүнньүнэн публицистика эрэ буолбакка, уус-уран анааран көрүү – бөлөһүөктүү трактат буоларын дакаастаабыттара. Бу айымньы уус уран литератураны, этнографияны уонна инникини өтө көрөн бөлөһүөктээһини кытта ыкса сибээстээх.
Бу сурук суруллубута үйэттэн тахса бириэмэ ааспытын үрдүнэн, Кулаковскай таарыйбыт социальнай-экэнэмиичэскэй боппуруостара билигин да суолталарын сүтэрэ иликтэр. Автор экономика, үөрэхтээһин, саха олоҕун-дьаһаҕын курдук тыын боппуруостары туруорбута. Кини үгэс буолбут олох сиэрэ кэһиллиитин, сословиелар икки ардыларынааҕы тэҥэ суох буолууну уонна демография курдук тирээн кэлбит саамай сытыы кыһалҕаларын бэлиэтээбитэ. Кулаковскай бу кыһалҕалары олус аһаҕастык уонна көнөтүк туруорбута, норуоттар эт-хаан өттүнэн эстэн барыыларын туһунан суруйбута.
Докумуон уратыта кини дьылҕатын кытта ыкса сибээстээх. Автор тыыннааҕар бу докумуон киэҥник тарҕамматаҕа, бэчээттиир бобуллубута. 1930-с сыллар ортолоругар архивка бэриллибит илиинэн суруллубут үлэ өр кэмҥэ биллибэккэ сыппыта. 1942 сыллаахха муус устар ыйыгар Георгий Прокопьевич Башарин соһуччу булан ылан сурук дьиҥнээҕин туоһулуур мөккүөрдэр саҕаламмыттара. Сурук аан бастаан 1990 сыллаахха «Чолбон» сурунаалга бэчээттэммитэ. 1992 сыллаахха туспа кинигэ буолан тахсыбыта.
Докумуоҥҥа этиллибит санаалар биһиги күннэрбитигэр эмиэ суолталарын сүтэрбэтилэр. Билигин бу Саха сирин историятыгар саамай элбэхтик туһаныллар тиэкистэртэн биирдэстэрэ буолар, кинини өйдөөбөккө эрэ аныгы национальнай уратыбытын ситэри сыаналыыр кыахпыт суох.
«Оччотугар биһиги тугу гыныахтаахпытый? Тугу ылсыахтаахпытый уонна туохтан саҕалыахтаахпытый? Саҕалыырга эрэ ыарахан, онтон сиэмэ ыһылынна даҕаны, кини сотору үүнэн сириэдийэн тахсыаҕа: бары биир сомоҕо буолан дьыаланы ылсыахха эрэ наада – Дьокуускай уокуругун бары улуустара».
Сейчас рассматривается вопрос о включении рукописи Алексея Елисеевича Кулаковского «Якутской интеллигенции» в федеральный реестр уникальных документов. Это послание, написанное в 1912 году, представляет собой выдающийся памятник общественно-политической мысли дореволюционной Якутии.
В историю документ вошел как «письмо», однако исследователи доказали, что перед нами не просто публицистика, а художественно-философский трактат. Произведение находится на стыке литературы, политического памфлета, этнографии и пророчества.
Более века отделяет нас от момента создания этого обращения, но социально-экономические проблемы, затронутые Кулаковским, сохраняют свою актуальность. Автор поднял важные вопросы экономики, образования, жизнеустройства якутов, выделив среди наиболее острых разрушение традиционного уклада, сословное неравенство и демографическую катастрофу. Кулаковский подошел к этим проблемам с предельной прямотой, написав о физическом вырождении народностей. Подобный натурализм делает документ уникальным для якутской литературы.
Уникальность документа тесно связана и с его судьбой. При жизни автора текст был запрещен к публикации, будучи репрессированным документом. Рукопись, сданная в архив в середине 1930‑х годов, долгое время оставалась неизвестной. Она была случайно обнаружена в апреле 1942 года Георгием Башариным, что положило начало спорам о существовании подлинника. Впервые письмо опубликовали в 1990 году в журнале «Чолбон». В 1992 году оно вышло отдельным изданием.
Высказанные в «письме» мысли не утратили своего значения и в наши дни. Сегодня это один из самых цитируемых текстов в истории Якутии, без понимания которого невозможно осмыслить современную национальную идентичность.
«Что же нам делать? К чему приступить и с чего начать? Трудно только начало, а раз будет брошено семя, то оно даст скорые всходы; нужно только всем взяться за дело дружно – всем улусам Якутского округа!…»