Архыып саамай былыргы докумуона – 1649 сыл олунньу 17 күннээҕи эриллибит сурук (свиток) буолар.
Бу докумуон Москубаттан Сибиир бирикээһинэн Дьокуускай воеводатыгар Д. Франзбековка ыытыллыбыт эбит. Онно Сибиирдээҕи бирикээс ыйааҕынан Дьокуускай острогар «ыраахтаа5ы сулууспатыгар» көскө ыытыллыбыт стрелецтэр туһунан иһитиннэриллэр.
Докумуон ис хоһооно 1648 сыллааҕы Туус бууннааһынын (Соляной бунт) кытта сибээстээх – бу XVII үйэ ортотугар куораттарга буолбут саамай улахан өрө туруулартан биирдэстэрэ буолар. Москубаҕа долгуйуулар 1648 сыллаахха бэс ыйын 1 күнүттэн саҕаланан баран хас да күн устата салҕаммыттара. 1646 сыллаахха тууска үрдүк нолуогу киллэрбиттэрин иһин өрө туруу тахсыбыта.
Бу өрө турууну хам баттааһыҥҥа стрелецтэр сүрүн оруолу оонньообуттара. Бастаан кинилэр норуоту утары барартан аккаастанан, өрө турааччылар диэки буолбуттара. Стрелецтэри уоскутар туһуттан бырабыытылыстыба кинилэргэ икки төгүл үрдүк хамнаһы уонна аһынан-үөлүнэн, килиэбинэн төлөспуттэрэ. Бу албастаах ньыма өрө туруу сомоҕолоһуутун алдьатар кыаҕы биэрбитэ. Буун хам баттааһынын кэнниттэн көхтөөх кыттыылаахтары өлөртөлөөн баарбыттара, элбэх киһини көскө ыыппыттара. Дуоһунастарыттан уһуллубут стрелецтэри Саха сиригэр «ыраахтаа5ы сулууспатыгар» ыыппыттарын туһунан бу докумуон туоһулуур.
Эриллибит сурукка XVII үйэ бастакы аҥарын биллиилээх байыаннай уонна судаарыстыбаннай диэйэтэлэ, Булгуруйуу кэмин (Смутное время) уонна Михаил Федорович, Алексей Михайлович салайар кэмнэрин биллиилээх кыттыылааҕа кинээс Дмитрий Мамстрюкович Черкасскай аата ахтыллар. Черкасскайдар уустара Арассыыйа остуоруйатыгар улахан суолтаны ылаллар. Докумуоҥҥа ахтыллар Дмитрий Мамстрюкович Черкасскай Иван Грозный иккис кэргэнин, черкес омук кыыһа Мария Темрюковна бииргэ төрөөбүтүн оҕото эбит. Кини аата стрелец Федка Софроновы көскө ыытыыны кытта сибээстээн суруллубут. Бу стрелец урут Иван Култашевка – «кинээс Черкасскай киһитигэр» сулууспалаабыт эбит.
Самый ранний документ архива – свиток от 17 февраля 1649 года.
Документ был отправлен из Москвы из Сибирского приказа якутскому воеводе Д. Франзбекову. В нем сообщается, что по Указу Сибирского приказа в «государеву службу» в Якутский острог направлены ссыльные стрельцы.
Содержание документа связано с Соляным бунтом 1648 года – одним из крупнейших городских восстаний середины XVII века. Волнения в Москве начались 1 июня 1648 года и длились несколько дней. Восстание было вызвано введением высокого налогов на соль в 1646 году.
В подавлении этого восстания ключевую роль сыграли стрельцы. Изначально они отказались подавлять народ и примкнули к восставшим. Для усмирения стрельцов правительство выплатило двойное денежное и хлебное жалованье. Этот тактический ход позволил расколоть единство восстания. После подавления бунта последовали казни активных участников. Множество людей отправили в ссылку. Разжалованных стрельцов сослали в Якутию на «ссылку в службу», о чем свидетельствует данный документ.
В свитке упоминается имя князя Дмитрия Мамстрюковича Черкасского, известного военного и государственного деятеля первой половины XVII века, видного участника событий Смутного времени и царствований Михаила Федоровича и Алексея Михайловича, Род Черкасских занимал видное место в русской истории. Упоминаемый в документе Димитрий Мамстрюкович Черкасский был родным племянником царицы Марии Темрюковны, черкешенки, второй жены Ивана Грозного. Его имя упоминается в связи с отправкой в ссылку стрельца Федки Софонова, который ранее служил у Ивана Култашева – «человека князя Черкасского».
Свиток является не только уникальным артефактом, но и ключевым историческим свидетельством.