Национальный архив Республики Саха (Якутия)

Государственное казенное учреждение Республики Саха (Якутия)

Бүөтүр Вонифатьевич Слепцов – саха норуотун чулуу уола

Саха Өрөспүүбүлүкэтин

Национальнай архыыбын

докумуоннары туһаныыга отделын начальнига

Кэрээкин Бүөтүр Уйбаанабыс

 

Бүөтүр Вонифатьевич Слепцов – саха норуотун чулуу уола

 

Быйыл, Өрөспүүбүлүкэбит олохтоммута 95 сылын бэлиэтиибит. Бу улуу бырааһынньыкка биһи оччотооҕу кэмнэргэ сирбит-дойдубут сайдыытыгар сүҥкэн оруолу онньообут, дьиппиэрдээх кылааты киллэрбит дьоммутун дириҥник үөрэтэн билиэх кэриҥнээхпит.

Ол курдук, Саха өрөспүүбүлүкэтин аан маҥнайгы хардыыларыгар куустээх көмө, үтүө сабыдыал буолбут дьоннортон биирдэстэрин, XX үйэ саҕаланыытыгар биллибит судаарыстыбаннай уонна научнай үлэһит, Саха Сиринээҕи бастакы учредительнай съескэ делегата, этнограф-учуонай уонна краевед – Силэпсиэп Бүөтүр Вонифатьевич диэн киһилээхпитин сырдатыаҕыҥ.

Бүөтүр Силэпсиэп диэн, өрөспүүбүлүкэбит саһарҕата саҕылларын саҕанааҕы кэмҥэ үлэ бөҕөтүгэр кыттыспыт, элбэх сыратын уурбут салайааччы хантан кииннээх, кимтэн силистээх-мутуктаах киһи буолар этэй?

Бүөтүр, 1881 сылаахха Боотурускай улуус 1-кы Дьохсоҕон нэһилиэгэр, биллэр баай атыыһыт, бэдэрээччит уонна меценат Вонифатий Харлампыйабыс Силэпсиэп (Балапаат Баай) уонна кини ойоҕо Маарыйа дьиэ-кэргэннэригэр төрөөбүтэ.

Вонифатий, өр кэм Охотскайтан Дьокуускайга араас атыы-эргиэн хампаанньаларын таһаҕастарын таһыынан дьарыктаммыт буолан баайа элбэҕэ. Кини ийэтэ Амма слободатыттан сылдьар нуучча бааһынайа дьахтар буолан, сирэйэ славянскай тииптээх этэ. Кэлин, ити уратыта оҕолоругар ордук Бүөтүргэ биллибитэ.

Вонифатий уонна Маарыйа Слепцовтар үйэлэрин тухары Наммара үрэх кытыытыгар олохсуйан олорбуттара биллэр. Кинилэр 8 оҕолоох этилэр. Төрөппүттэрэ оҕолорун кыраларыттан олус ахтаахтаппакка, үлэҕэ-хамнаска иилэн-эрийэн ииппиттэрэ. Төһө да баайдаахтарын иһин, күннэтэ бэйэлэрин хааччынаары үлэлээн-үөрэнэн тахсаллара, барылара үөрэхтэммиттэрэ.

Бүөтүр, политссыльнай Баһылай Ионов олохтообут чааһынай оскуолатыгар үөрэнэн баран, Дьокуускайдааҕы реальнай училища 4 кылааһын бүтэрбитэ.

Биһи архыыпка 1917 сыллааҕы перепись докумуоннарыгар Бүөтүр аҕата Вонифатий уонна кини бииргэ төрөөбүт быраата Тэрэнтэй хаһаайыстыбаларын суруйбуттара баар. Онно, кинилэр, Төкөй аҕатын ууһугар сыһыаннаахтарын туһунан баар. Оттооһуҥҥа Вонифатий – 6, Тэрэнтэй – 3 киһини наймылаһаллар эбит. Вонифатий 13 сылгылаах, 38 ынахтаах, оттон Тэрэнтэй 23 сылгылаах, 34 туора муостаах диэбиттэр. Тэрэнтэй ойоҕо Кириил Дабыыдабыс Испирдиэнэп диэн, балыгынан эргинэн байбыт биллэр киһи соҕотох кыыһа этэ.

Киргиэлэй диэн бырааттара хаста да родовой старостаннан талылла сылдьыбыта, 23 саастааҕар “Почетный инородец” диэн албан аат иҥэриллибитэ.  1912 сыллааха, аҕатынаан, Вонифатийдыын сахалар съестэригэр талыллан үлэлээбиттэрэ, хаста да тыл эппитэ. Эмиэ, Бүөтүр курдук, Саха Сиринээҕи бастакы учредительнай съескэ делегатынан талыллыбыта. Кэлин, судьуйалыы сылдьыбыта уонна кулаактаммыта биллэр.

Бүөтүр сиэн быраатынан Анемподист Уйбаанабыс Һоппуруонап – Алампа буолара биллэр. 1924 сыллаахха кинилэр, иккиэ буолан, Эдьигээн уонна Булун сирдэринэн этнографическэй экспедиция тэрийбиттэрэ. 1929 сыллаахха Алампаны Архангельскай уобаласка ссыылкаҕа ыыппыттарыгар элбэхтэ суруйсар эбиттэр.

Ыраахтааҕы саҕана Бүөтүр Вонифатьевич тугунан дьарыктаммытын көрүөҕүҥ. Бүөтүр, эдэриттэн саха омугун саарыннарын кытары билсибит буолан уопстубаҕа бара турар бырассыастартан ойдуо туран хаалар кыаҕа суоҕа. Ол курдук, кини Никииппэрэп-Күлүмнүүр иилээн-саҕалаан үөскэппит “Сахалар Союзтарыгар” үлэлэспитэ.

Оннооҕор, Никиипэрэп-Күлүмнүүр 1906 сыллаахха туруорбут, саха тылынан бастакы, Олоҥхо матыыптарынан испэктээк режиссердарыттан биирдэстэрэ этэ. Өрөбөлүүссүйэ инниттэн этнографическэй матырыйааллары хомуйуунан дьарыктаммыта – ойууннааһын игин туһунан, баай ис-хоһоонноох чааһынай мусуой тэрийбитэ, улууска бастакы худуоһунньук уонна фотограф этэ. Элбэх баҕайы үһүйээннэри сурукка түһэрбитэ, ол иһигэр, “Улуу Кудаҥса” номоҕу эмиэ.

Сэбиэскэй былаас кэлбитигэр Бүөтүр Вонифатьевич ханнык-туох дуоһунастарга үлэлээбитин сырдатар буоллахха, маннык.

Бүөтүр, Саха Сиринээҕи I, III, IV уонна V съестэргэ делегатынан талыллыбыта, Саха Сирин ситэриилээх кэмитиэтин I, IV съестэрин чилиэнэ этэ, Хотугу омуктарга көмөлөһөр Кэмитиэти салайа сылдьыбыта, СССР Комплекснай экспедициятын кыттыылааҕа этэ, Хотугу чинчийэр этэрээт Хаатаҥа-Анаабырскай экспедициятын салайааччыта буолбута. Хомуйбут матырыйаалларын Дьокуускай мусуойугар туттарбыта. Ол быыһыгар кулаактаммыта эмиэ биллэр.

Саха Сиринээҕи бастакы учредительнай съеһигэр үлэлииригэр, элбэхтэ тыл этэр эбит, үксүн сахалыы саҥарар уонна тыа олохтоохторун ыарахан олохторун сырдатан тахсар эбит. Холобура, баартыйата суохтар фракцияларын аатыттан этэригэр, сүөһүнү иитээччи сахаларга нолуоктарын аччатар, кинилэри сиринэн-уотунан хааччыйар, суолу-ииһи көрөр-харайар туһунан туруорсар эбит. Өссө кини тыа сахаларыгар төлөбүрэ суох эмтээһини киллэрэргэ диэн тыл эппитэ баар. Хотону балаҕантан араарар бэлиитикэни сыыһа ыыталларын бэлиэтээбит уонна билиҥҥи кэмҥэ сөбө суоҕунан аахпыт эбит.

Холобура, кини саныырынан, хас сылгы-сүөһү төбөтүнэн нолуок быһар сыыһа, улааппыт, дохуот аҕалар эрэ өттүн нолуоктыахтаахтар диэбит. Нууча бааһынайдарыгар адаҕа буолар урууларын нолуоктаабаттар, сахаларга буоллаҕына түһээн баар уонна сылгы-сүөһү төрүүр удьуор дуу, үлэҕэ туһаныллар дуу диэн эмиэ кинилэргэ эрэ аахпыттар диэн кыйахаммыт. Биир дакылаатчыт Намнар продналуогу ситиһиилээхтик туттараллара национальнай интеллигенцияларын дьайыыта буолар, оттон атын улуустар интеллигенциялара куһаҕаннык үлэлииллэр диэбитин утаран этэригэр, Илин эҥээрги улуустар интеллигенциялара барылара кэриэтэ Өрөспүүбүлүкэ олохтонуоҕуттан салалтаҕа үлэлээбит буоланнар улуустарыгар аҕыйахтар, диэбит.

Колонизация бэлииитикэтин утарарыгар эппит: Ол кэлиилэр 10-20 да тыһыынча эрэ киһи буолтарын иһин, ханнык сирдэргэ олоруохтарай? Бэйэбитигэр сирбит тиийбэккэ олоробут. Тыһыынча биэрэстэннэн соһуллан кэлбит дьону үрэх баһыгар, тайҕаҕа олорпоккун. Онон, колонизацияны бастаан дириҥник чинчийэн-үөрэтэн баран быһаарар ордук буолуо этэ, диэбит.

Суолу-иис ыйытыгар хоруйа маннык эбит: Суолу харайыыннан олохтоох дьон буолбакка, суолларынан туһанар өттө – атыыһыттар дьарыктаныахтаахтар, кинилэр аҕалар табаардарын нолуоктуох уонна ол харчытын хааһына суотугар, суолу харайыыга ыытыах, диэбит. Халыма, Охотскай курдук трактарын суолун-ииһин көрүүтүн, почтовай-пассажирскай таһыыны түөрэтин РСФСР салатата бэйэтин суотугар ыларын туруорсубут.

Хотону балаҕантан араарары утарсарыгар маннык диэбит: Былыр-былыргыттан ити ыйытык турар, хайалара эттэ да, сахаҕа олус туһалаах дииллэр. Ол гынан баран, күүс өттүнэн буолбакка, сыыйа-баайа олоххо киирэрин ситиһиэхтээхпит. Холобура, араартааһын түмүгэр икки дьиэ тутуллуохтаах, тус-туспа оһохторун отторго оттук элбэх барар, эрэ суоҕар ойоҕо хотонугар таҕыстаҕына көрүүтэ суох хаалбыт кыра саастаах оҕолоро уоту туттан баһаар ыытыахтарын сөп, буһа турар итии миини иҥнэрэн буһуохтарын сөп, улахан дьоно суох хаалбыт дьиэҕэ уоруйахтар киириэхтэрин сөп, нуучча оһоҕун туттартан угар бөҕөтө буолар, диэбит.

1927 сыл атырдьах ыйын 19 күнүгэр Махсыым Аммуоһап, Хотугу омуктарга көмөлөһөр Кэмитиэт уонна «Саха-Кэскилэ» уопсустуба көҕүлээһиннэринэн, этнографо-экономическэй Хаатанга-Анаабыр оруойуонугар ыытыллыахтаах экспедицияны тэрийэн Бүөтүр Вониватьевиһы начальнигынан үлэлэппиттэрэ этэ. Бу оройуон Саха сиригэр 1922 эрэ сыллаахха сыһыарыллыбыта. Онон, букатын да үөрэтиллэ илик этэ. Эбиитин, Силэпсиэп Өрөспүүбүлүкэ бырабыытылыстыбата Хотугу улуустар боломуочунайынан анаабыттара, кини онно олохтоох сэбиэттэр быыбардарын ыытыахтаах этэ. 16 ыйдааҕы үлэ түмүгэр 900 хаартыска, 500-тэн тахса экспонат хомуйуллубута. Ити матырыйааллар барыта билигин Арассыыйа академиятын Санкт-Петербурдааҕы филиалыгар сөҥөн сыталлар уонна чинчийээччилэрин күүтэллэр.

Бүөтүр Силэпсиэп, 1929 сыллаахха Наукалар академиялара ыҥырыытынан Ленинград куоракка тиийэн экспедиция хомуйбут матырыйаалларын сыымайдыыр научнай сүбэһит-консультанынан үлэлээбитэ. Хомойуох иһин, оччотооҕу Дьокуускай мусуойун дириэктэрэ Ковинин төһө да комплекснай экспедиция салалтатыттан матырыйаалларын хатылаан ыыталларын көрдөспүтүн иһин, ол оннук хаалбыта. Тоҕо диэтэххэ, Ленинградка 1932 сыллаахха буолбут улахан сааскы халаан түмүгэр, Саха Сиригэр олоро сылдьыбыт үөрэхтээх сыылынай Уйбаан Уйбаанабыс Маайынап дьиэ-кэргэнэ ууга былдьатаары гыммыттарын быыһаан-абыраан баран, тымныйыытыттан бэргээн, ол сыл муус устарын 23 күнүгэр күн сириттэн туораабыта. Кини онно, баара-суоҕа 52  эрэ саастааҕа. Богословскай кылабыыһатыгар көмүллүбүтэ. Сити курдук, саха омугун биир чулуу уолун чаҕылкай сырдык олоҕо быстыбыта.